Μπαρόκ

369

O 14ος, 15ος και 16ος αιώνας αποτελούν την περίοδο της Αναγέννησης. Αναγέννηση σε πολλούς τους τομείς και φυσικά στον διανοητικό. Στην Ευρώπη, ποικίλα ρεύματα σκέψης είναι ενεργά. Τη μερίδα του λέοντος ωστόσο  κατέχει ο εκκλησιαστικός κλήρος.

Ο Μάρτιν Λούθερ (1517), διαμαρτύρεται για τη διαφθορά της Καθολικής Εκκλησίας. Δημιουργεί ένα κίνημα που έμελε ν’ αλλάξει το θρησκευτικό, πολιτικό και καλλιτεχνικό τοπίο της Ευρώπης. Η παπική Ρώμη ανταποκρίνεται εγκαθιδρύοντας ένα σύστημα λιτότητας. Ολόκληρη η πόλη γίνεται μοναστήρι (1560). Η αμαρτωλή άπιστη πόρνη μεταμορφώνεται σε καθαρή νύφη.

Παράλληλα οι Προτεστάντες κατακρίνουν την εικονολατρία. Η πίεση της Εκκλησίας για περιορισμό των εικόνων ευνοεί τη τέχνη από την δεκαετία του 1530 και οδηγεί στη σύνοδο του Trent (1563). Εκεί ανακηρύσσεται ότι η αρχιτεκτονική, η ζωγραφική και η γλυπτική αναμορφώνουν την καθολική θεολογία.

Η καθολική Εκκλησία είναι τώρα προστάτιδα της τέχνης. Στόχος είναι να αποκατασταθεί η κυριαρχία και η κεντρική της θέση. Η τέχνη θα πρέπει να είναι πανίσχυρη και αδιαμφισβήτητη. Η επίδρασή της βιωματική ως προς τα μαρτύρια και τα οράματα των Αγίων. Στα τέλη του 16ου αιώνα, η ιταλική χερσόνησος του καθολικισμού και της τέχνης γίνεται μήτρα ενός νέου στυλ. Του Baroque (Μπαρόκ).

Την ίδια περίοδο εγκαθίσταται στη Ρώμη ένας νεαρός ζωγράφος που θα γίνει γνωστός ως Caravaggio. Νωρίτερα έχασε τον πατέρα του από επιδημία και εγκαταλείφθηκε από την πολυμελή οικογένεια του. Εργάζεται ως ιπποκόμος για να εξασφαλίσει τα προς το ζην και περνάει τα βράδια του σε οίκους ανοχής και στη ζωή του δρόμου. Όταν τα πρώτα του έργα γίνουν αντιληπτά από καρδιναλίους, θ’ αρχίσει να παίρνει τις πρώτες παραγγελίες για εξωκλήσια.

Ο Caravaggio στρέφεται σ έναν ισχυρό και δραματικό ρεαλισμό. Τονίζει την αντίθεση φωτός – σκιάς, βελτιώνοντας την αμεσότητα της απεικονισμένης αφήγησης. Μέσα από τον ακαταμάχητο ρεαλισμό και τη δυναμική κίνηση, καταφέρνει να κάνει το θεϊκό, φυσικά παρόν και αισθητό. Η αφήγηση ξεπερνά τα όρια της και γίνεται γεγονός μπροστά στα μάτια του πιστού και του ευαίσθητου.

Τα οικονομικά οφέλη δεν θ’ αλλάξουν τον τρόπο ζωής του. Η ακολασία και η φιλονικία παραμένουν κύρια χαρακτηριστικά. Λόγω του οξύθυμου χαρακτήρα του, καταδικάζεται πολλάκις σε φυλάκιση και λόγω του ταλέντου του αποφυλακίζεται. Τα εγκλήματά που διαπράττει φτάνουν μέχρι και στον φόνο.

Αποτέλεσμα εικόνας

Στα μοντέλα του για την αναπαράσταση των Αγίων, χρησιμοποιεί καθημερινούς ανθρώπους, συχνά εξαθλιωμένους, φτωχούς και ταπεινούς χαρακτήρες ή ακόμη κορίτσια «ελαφρών ηθών», αλήτες και ανάπηρους άστεγους γέρους με λιγοστά μαλλιά ή γριές με χαραγμένα από τον πόνο πρόσωπα. Δικαιωματικά εξανθρωπίζει την απόμακρη χριστιανική πίστη του καθολιτισμού και απελευθερώνει τη ζωγραφική από την εικονογραφική αναπαράσταση. Ο δημιουργός σχεδιάζει για τον εαυτό του. Τη μεγαλοπρέπεια που έψαχνε ο εκκλησιαστικός κλήρος τη βρίσκει σε «τιποτένιους» ανθρώπους. Η εκκλησιαστική εξουσία των Καθολικών κλονίζεται. Το Μπαρόκ ισορροπεί.

Ταυτόχρονα, μέσα από τη θεατρική χρήση του «ζωγραφικού» φωτός, ανυψώνει τα μοντέλα του σε μια εξωπραγματική διάσταση, γεμάτη πάθος, που σχεδόν δεν αντέχεται. Συνδυάζει τους δύο πόλους της Αναγέννησης, τον αισθησιασμό και την θρησκευτικότητα. Πραγματικό και απόκοσμο, ταπεινό και ιερό, ιδιωτικό και δημόσιο καλούνται να συνυπάρξουν.

Αποτέλεσμα εικόνας
Άγιος Ματθαίος, Caravaggio 1599

Όμως η Ρώμη ήταν μια παλιά πόλη. Τα μεγάλα θρησκευτικά κέντρα δεν υποστηριζόταν από το οδικό της δίκτυο και το ενδιαφέρον των θεατών για τα μνημεία μειωνόταν λόγω δύσκολης μετακίνησης. Ο Πάπας Σίξτος Β’ (1590) οργανώνει ένα ακτινωτό δίκτυο με εστίες μεγάλες βασιλικές όπως η Santa Maria Maggiore. Οι διαδρομές προέκυπταν όπως οι ακτίνες ενός αστέρα. Η παπική επέμβαση δεν περιορίζεται στο Βατικανό, αλλά επεκτείνεται σ’ ολόκληρη τη πόλη.

Καθ’ όλη τη διάρκεια του 17ου αιώνα, εκκλησίες κατασκευάζονται κατά μήκος των νέων οδών και οι υφιστάμενες τροποποιούνται σε ύφος Μπαρόκ. Το πομπώδες ύφος που επιβάλλουν οι καλλιτέχνες προκαλεί δέος και μεγαλοσύνη. Η υπερβολή στη διακόσμηση και την πολυτέλεια δεν αφήνει χώρο για αμφισβήτηση. Επιβάλλεται.

Οι περίπλοκες αρμονίες των δυναμικών καμπυλών και των ορθογωνίων μορφών δημιουργούν εκπληκτικούς γλυπτικούς εσωτερικούς χώρους. Η απόδοση της κίνησης, η αξιοποίηση του φωτός αποτελούν βασικά χαρακτηριστικά. Η δημιουργία αντιθέσεων φωτός – σκιάς στη ζωγραφική, αποδίδεται στην αρχιτεκτονική μέσω της χρήσης εσοχών. Δραστηριοποιούνται και αρχιτέκτονες, η Ρώμη αναμορφώνεται.

Επιφανέστερος όλων,  ο  Gian Lorenzo Bernini (Τζιαν Λορέντζο Μπερνίνι), διαμορφώνει την Μπαρόκ Ρώμη. Διακοσμεί τη βασιλική του Αγίου Πέτρου, κέντρο της παπικής Εκκλησίας. Τοποθετεί το τεράστιο μάρμαρο που φιλοξενεί πάνω του τον παπικό βωμό. Διαχέει το φυσικό φως με διάσπαρτες χρυσαφένιες ακτίνες, δημιουργώντας ένα θεϊκό σκηνικό. Η οβάλ πλατεία έμπροσθεν του Ναού είναι κι αυτή δικό του έργο. Σχεδιάζει το Ponte Sant’Angelo, (Πόντε Σαντ Άντζελο) γέφυρα του Τίβερη και το κοσμεί με αγγέλους. Συνεργάζεται με τον Borromini (Μπορομίνι) και δημιουργεί την εντυπωσιακή κρήνη των τεσσάρων ποταμών. Διακοσμεί τις οδούς με σιντριβάνια και κλιμακοστάσια όχι μόνο προκαλώντας τη κίνηση των πεζών αλλά και τη παραμονή τους στους χώρους αυτούς. Η Ρώμη ομορφαίνει και ζωντανεύει.

Στην εκκλησία Santa Maria Della Vitoria (Σάντα Μαρία Ντελα Βιτόρια), ο Μπερνίνι χρησιμοποιεί γλυπτά, αρχιτεκτονικά στοιχεία και κρυφές πηγές φωτός για να μετατρέψει το παρεκκλήσι Cornaro (Κορνάρο) στην αξεπέραστη θεατρική αναδημιουργία της Αγίας Τερέζας. Στην Sant Andrea al Quirinale (Σαντ Αντρέα Αλ Κιρινάλε), οι κοίλες και κυρτές γραμμές του εσωτερικού χώρου, εμπλέκονται οδηγώντας το μάτι γύρω από το κέντρο του Ναού.

Σχετική εικόνα
Αγία Τερέζα, Bernini 1647

Ο ευγενικός χαρακτήρας του, του επέτρεπε να διατηρεί καλές σχέσεις με τους εργοδότες – προστάτες του. Παρευρισκόταν σε Θείες Λειτουργίες και ακολουθούσε την θρησκευτική άσκηση. Ωστόσο η σχέση του με την παντρεμένη Constanza (Κονστάντσα) δε θ’ αργήσει να τον βάλει σε περιπέτειες. Την ερωτεύεται και φτιάχνει τη προτομή της. Απ την άλλη η ίδια διατηρεί παράλληλη επαφή με τον μικρό αδελφό του Μπερνίνι, Luigi (Λουίτζι). Όταν το μαθαίνει ο Μπερνίνι, τον κυνηγάει εξοργισμένος μέσα στη πόλη. Διατάσσει έναν υπηρέτη να χαρακώσει το πρόσωπο της Κονστάντσα, και αυτός το κάνει και φυλακίζεται, το ίδιο και η άτυχη Κονστάντσα, με τη κατηγορία της μοιχείας. Ο Μπερνίνι απαλλάσσεται από τον Πάπα. Εγκαταλείπει τη φόρτιση του πάθους και της οργής και στρέφεται πιο ειλικρινά στη πρακτική της πίστης του. Παντρεύεται με κανονικό γάμο και αποκτά απογόνους.

Η Μπαρόκ Ρώμη, εμπνευσμένη από τον μανιερισμό, αποθεώνει τις τέχνες δημιουργώντας το πιο αναγνωρίσιμο ύφος. Ακραία δραματικές προσωπικότητες δημιουργούν ακραία δραματική τέχνη. Η ένταση πηγάζει από τις ζωές των καλλιτεχνών. Αυτοί είναι οι δημιουργοί. Ο κλήρος τους δίνει τα κίνητρα, αλλά δε στέκονται σ’ αυτά. Είναι μια σχέση δώρου – αντίδωρου.

Το σχόλιό σας

Αυτός ο ιστότοπος χρησιμοποιεί το Akismet για να μειώσει τα ανεπιθύμητα σχόλια. Μάθετε πώς υφίστανται επεξεργασία τα δεδομένα των σχολίων σας.