Μενού Κλείσιμο

Ο Ακάθιστος Ύμνος και η επικαιρότητά του

Την Παρασκευή που πέρασε, εψάλη στους ανά την οικουμένη ορθοδόξους ναούς η ακολουθία του Ακαθίστου Ύμνου, ο οποίος συγκαταλέγεται ανάμεσα στις πλέον δημοφιλείς ακολουθίες του έτους – ιδίως για τον ελληνικό λαό. Ο Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης τονίζει ότι η ακολουθία αυτή συγκεντρώνει όλη την δύναμη και χάρη της χριστιανικής ποίησης του μεσαίωνα, ενώ διαφέρει από τις υπόλοιπες διότι, μεταξύ άλλων, μεταφέρει το πνεύμα σε περασμένους καιρούς εθνικών κινδύνων και τροπαίων.

Ως γνωστόν, ο Ακάθιστος Ύμνος εγράφη επί βασιλείας του Ηρακλείου και συνδέεται άρρηκτα με την πρώτη πολιορκία της βασιλεύουσας από τους Αβάρους το 620, όταν «η πόλις διέτρεξε τον έσχατον κίνδυνον, απεδόθη δε η σωτηρία αυτής εις την προστασίαν
της Θεοτόκου». Αργότερα, συμπληρώνει ο μέγας Σκιαθίτης, προσετέθη και η μνήμη των δύο πολιορκιών της Κωνσταντινουπόλεως από τους Άραβες, οι οποίες απεκρούσθησαν επιτυχώς. Έκτοτε και μέχρι της σήμερον, ως δείγμα της αιώνιας ευγνωμοσύνης του έθνους προς την «Υπέρμαχον στρατηγόν», ψάλλεται ο Ύμνος αυτός «εν γλώσση υψηλή και αείποτε συγκινούση», για να αποδοθούν τα ευχαριστήρια.

Ο «άγιος των ελληνικών γραμμάτων» τονίζει στο ομώνυμο άρθρο του, ότι ο Ακάθιστος Ύμνος είναι «εθνικός εν ταυτώ και θρησκευτικός ύμνος», ενώ σε άλλο σημείου του άρθρου τον χαρακτηρίζει ως τον «κατ’ εξοχήν εθνικό ύμνο» του λαού μας!

Εξηγεί επίσης ότι το κεντρικό μήνυμα του υψηλού αυτού ποιήματος αφορά στην «υπεροχή της θείας Σοφίας απέναντι των προσπαθειών της ανθρωπίνης διανοίας προς εύρεσιν της αληθείας και η προσκύνησις της Παναγίας, ήτις παρίσταται ως ασφαλεστάτη οδηγός, ως “γέφυρα μετάγουσα τους εκ γης προς ουρανόν”».

grecobooks-6

Η επκαιρότης του «κατ’ εξοχήν εθνικού ύμνου» της Ρωμιοσύνης

Σήμερα, η σημασία του αριστουργηματικού αυτού ύμνου και των υπερφυών εννοιών που κομίζει παραμένει επίκαιρη όσο ποτέ. Μπορεί να μην βρισκόμαστε αποκλεισμένοι στους τείχους της Επταλόφου περιμένοντας την επίθεση των Αβάρων, αλλά εξακολουθούμε να τελούμε υπό πολιορκία. Οι πολιορκητικές μηχανές ποικίλουν και οι επίβουλοι επιτίθενται με στρατιωτικά, οικονομικά και πνευματικά μέσα.

Υπάρχουν οι ευθείς απειλές των Τούρκων αλλά και των εγκληματικών στοιχείων εντός της επικρατείας, που θέλουν να δημιουργήσουν τα δικά τους «άβατα» και «φέουδα». Η χώρα τελεί υπό την οικονομική κατοχή της Γερμανίας και των Βρυξελλών, οι οποίοι την αφαιμάσσουν με σαδιστική μεθοδικότητα και λαφυραγωγούν τον εθνικό πλούτο της. Τέλος, εξαπολύεται άγρια επίθεση εναντίον της πολιτιστικής ετερότητας και εθνικής ταυτότητας του ελληνικού λαού, κυρίως εκ των έσω, με στρατολογημένους γενίτσαρους και αργυρώνητους εθνομηδενιστές. Εννοείται ότι από τις τρεις κατηγορίες, η τελευταία είναι η πλέον επικίνδυνη. Η ιστορία έχει αποδείξει επανειλημμένως ότι η εθνική μας ιδιοσυγκρασία μπορεί να αντισταθεί στις προσβολές των πρώτων δύο κατηγοριών. Έχουμε υπάρξει πολλές φορές νικημένοι στα όπλα και καταδικασμένοι στην φτώχεια, όμως προς έκπληξιν των κατακτητών, παραμέναμε πάντα ζωντανοί.

Προφανώς, το μυστικό της άμυνας και αέναης αντίστασης βρισκόταν στα πολιτιστικά-πνευματικά μας γνωρίσματα. Αυτά πρέπει να προστατευθούν ως κόρη οφθαλμού αν θέλουμε το φως του Χριστού και της ελευθερίας να εξακολουθούν να φωτίζουν μια ξεχωριστή πορεία για τον λαό μας στο διάβα της ιστορίας. Είθε, φωτός κατοικητήριον Κόρη, να μας σκέπεις δια πρεσβειών σου και να σε υμνούμε με τα αριστουργήματα που μας κληροδότησαν οι πατέρες μας, εις πάντας τους αιώνας.

Παρακάτω, για όσους ενδιαφέρονται για μια βαθύτερη ανάλυση του Ακαθίστου Ύμνου, παρατίθεται η πολύ ενημερωτική και τεκμηριωμένη εισαγωγή του Σεβ. Μητροπολίτου Σουηδίας κ. Κλεόπα, η οποία γράφτηκε για την δίγλωσση έκδοση του Ακαθίστου Ύμνου που παρουσιάστηκε τον περασμένο μήνα στην Στοκχόλμη, για τις ανάγκες των εκεί Χριστιανών.

Εισαγωγή στον Ακάθιστο Ύμνου από τον Μητροπολίτη Σουηδίας κ. Κλεόπα

Ο Ακάθιστος ύμνος χαρακτηρίζεται ως ένα αριστούργημα της βυζαντινής υμνογραφίας. Για πρώτη φορά εψάλη στο ναό της Αγίας Σοφίας Κωνσταντινουπόλεως, για να εκφράσουν οι Χριστιανοί στην Υπεραγία Θεοτόκο την απέραντη ευγνωμοσύνη τους για τη σωτηρία της Πόλεως από τους εχθρούς που την πολιορκούσαν.

Ήταν 8 Αυγούστους του 626 μ.Χ. όταν η Βασιλεύουσα διέτρεξε μεγάλο κίνδυνο, ενώ ο Ηράκλειος πολεμούσε με τους Πέρσες στο εσωτερικό τους. Τότε πολιορκήθηκε η Πόλη, και από τη στεριά και από τη θάλασσα, από τους Αβάρους, ενώ τον ίδιο καιρό μια περσική στρατιά έφτανε στη Χαλκηδόνα. Ο Ηράκλειτος εμπιστεύθηκε την άμυνα της Πόλεως στον Πατριάρχη Σέργιο και τον Πρωθυπουργό Βώνο.

Ο Πατριάρχης Σέργιος πήρε την εικόνα της Παναγίας των Βλαχερνών και την περιέφερε στα τείχη, εμψυχώνοντας τους στρατιώτες. Σύμφωνα με την παράδοση, το όραμα της γυναίκας που βάδιζε ανάλαφρα στα τείχη, της Παναγίας, έκανε τους Αβάρους πρώτα να απορήσουν και μετά να φοβηθούν. Το ίδιο όραμα έδωσε θάρρος στους υπερασπιστές της Πόλεως. Η πολιορκία λύθηκε, ενώ συγχρόνως στη θάλασσα σηκώθηκε μεγάλη τρικυμία και τα πλοία των Αβάρων καταποντίστηκαν ή έπαθαν σοβαρές ζημιές. Έτσι, η Πόλη σώθηκε.

Ο λαός, κλαίγοντας από χαρά για τη σωτηρία του έτρεξε στον ναό της Παναγίας των Βλαχερνών – που σώζεται μέχρι σήμερα – και με βαθιά κατάνυξη έψαλε όρθιος ύμνους προς την Υπέρμαχο Στρατηγό (δηλαδή την στρατηγό που πολέμησε στο πλευρό τους). Ο ύμνος αυτός ονομάστηκε «Ακάθιστος». Ο συγγραφέας του είναι άγνωστος, αν και πολλοί τον αποδίδουν στον Ρωμανό τον Μελωδό ή στον τότε Πατριάρχη Σέργιο.

Η δομή του Ακαθίστου Ύμνου

Η Ακολουθία του Ακαθίστου Ύμνου αποτελείται, κατά βάση, από τον Ακάθιστο Ύμνο και τον Κανόνα του Ακαθίστου, πλαισιωμένα με ψαλμούς, απολυτίκια και ευχές.

Ακάθιστος Ύμνος επεκράτησε να ονομάζεται το Κοντάκιο, το οποίο ψάλλουμε προς τιμήν της Κυρίας Θεοτόκου, τμηματικά κάθε Παρασκευή, στις τέσσερεις πρώτες εβδομάδες της Μεγάλης Σαρακοστής (6 οίκοι με απόδειπνο – Χαιρετισμοί), και ολόκληρο την πέμπτη εβδομάδα (24 οίκοι). Το προοίμιο του είναι το «Τη Υπερμάχω Στρατηγώ», και έχει αλφαβητική ακροστιχίδα (Α – Ω) και διπλό εφύμνιο («Χαίρε, Νύμφη Ανύμφευτε» και «Αλληλούια»).

«Κοντάκια» παλαιότερα λέγονταν ολόκληροι ύμνοι, ανάλογοι προς τους «Κανόνες». Η ονομασία οφείλεται μάλλον στο κοντό ξύλο, επί του οποίου τύλιγαν τη μεμβράνη που περιείχε τον ύμνο.

Το πρώτο τροπάριο λεγόταν «προοίμιο» ή «κουκούλιο» και όσα ακολουθούσαν λέγονταν «οίκοι», ίσως διότι ολόκληρος ο ύμνος θεωρείτο ως σύνολο οικοδομημάτων αφιερωμένων στη μνήμη κάποιου αγίου. Κοντάκιο λέγεται συνήθως σήμερα το πρώτο τροπάριο ενός τέτοιου ύμνου.

Ο Ακάθιστος Ύμνος περιέχει προοίμιο και 24 «οίκους». Ως προοίμιο του Ύμνου ψάλλεται σήμερα το «Τη Υπερμάχω στρατηγώ», το οποίο όμως, καθώς φαίνεται, δεν είναι το αρχικό. Αντίθετα, ως γνήσιο προοίμιο φέρεται το αυτόμελο απολυτίκιο «Το προσταχθέν μυστικώς λαβών εν γνώσει», που έχει αμεσότερη σχέση με το περιεχόμενο του Ύμνου, αναφερόμενο κι αυτό στο γεγονός του Ευαγγελισμού.

Οι 24 «οίκοι» σχηματίζουν αλφαβητική ακροστιχίδα και έχουν εφύμνιο, οι μεν περιττοί «Χαίρε, Νύμφη, ανύμφευτε!», οι δε άρτιοι «Αλληλούια!» Από αυτούς, οι 12 αναφέρονται στον Κύριο και τελειώνουν με το «Αλληλούια!» = Αινείτε τον Θεό. Οι άλλοι 12 οίκοι αναφέρονται στην Θεοτόκο και τελειώνουν με το «Χαίρε, Νύμφη ανύμφευτε!». «Εφύμνιο» λέγεται η τελευταία φράση του ύμνου που επαναλαμβάνει ο λαός.

Μέσα στους 72 στίχους συναντούμε 144 χαιρετισμούς στη Θεοτόκο: «Χαίρε, της εκκλησίας ο ασάλευτος Πύργος! Χαίρε, της βασιλείας το απόρθητον τείχος!» Από τη λέξη ΧΑΙΡΕ, ονομάστηκαν Χαιρετισμοί. Ο μελωδός βάζει στο στόμα του Αρχαγγέλου, του εμβρύου Προδρόμου, των ποιμένων, των μάγων και των πιστών τα 144 συνολικά «Χαῖρε», τους Χαιρετισμούς προς τη Θεοτόκο, που αποτελούν ποιητικό εμπλουτισμό του χαιρετισμού του Γαβριήλ («Χαῖρε Κεχαριτωμένη»), που αναφέρει ο Ευαγγελιστής Λουκάς (Λουκ. α΄ 28).

Ο Ύμνος διακρίνεται σε δύο ενότητες, χωρίς όμως να λείπουν από κάθε ενότητα και στοιχεία της άλλης: Α) Α-Μ, που αποτελεί το ιστορικό τμήμα. Εκεί εξιστορούνται τα γεγονότα από τον Ευαγγελισμό της Θεοτόκου μέχρι την Υπαπαντή, ακολουθώντας τη διήγηση του Ευαγγελιστή Λουκά. Αναφέρεται ο Ευαγγελισμός (Α, Β, Γ, Δ), η επίσκεψη της εγκύου Παρθένου στην Ελισάβετ (Ε), οι αμφιβολίες του Ιωσήφ (Ζ), η προσκύνηση των ποιμένων (Η) και των Μάγων (Θ, Ι, Κ), η Υπαπαντή (Μ) και η φυγή στην Αίγυπτο (Λ), η οποία είναι η μόνη που έχει ως πηγή το απόκρυφο πρωτευαγγέλιο του Ψευδο-Ματθαίου.

Β) Ν-Ω, που αποτελεί το δογματικό-θεολογικό τμήμα. Ο μελωδός αναλύει τις βαθύτερες θεολογικές και δογματικές προεκτάσεις της Ενανθρωπίσεως του Κυρίου και το σκοπό της, που είναι η σωτηρία των πιστών. Η νέα κτίση, που δημιουργεί ο Λόγος του Θεού με την ενσάρκωση Του, δοξολογεί τον Δημιουργό. Ο Ύμνος κλείνει με μία θαυμαστή αποστροφή προς την Παρθένο: «Ω, Πανύμνητε Μήτερ, η τεκούσα των πάντων Αγίων Αγιώτατον Λόγον!»

Ο ύμνος της Ενσαρκώσεως του Λόγου του Θεού

O Ακάθιστος Ύμνος συνδέθηκε με τη Μεγάλη Τεσσαρακοστή, προφανώς εξ αιτίας ενός καθαρώς λειτουργικού λόγου: Μέσα στην περίοδο της νηστείας εμπίπτει πάντοτε η μεγάλη εορτή του Ευαγγελισμού της Θεοτόκου. Είναι η μόνη μεγάλη εορτή, που λόγω του πένθιμου χαρακτήρα της Τεσσαρακοστής, στερείται προεορτίων και μεθεόρτων.

Αυτή ακριβώς την έλλειψη έρχεται να καλύψει ο Ακαθίστος Ύμνος, τμηματικά στα απόδειπνα των Παρασκευών και ολόκληρος το Σάββατο της Ε΄ Εβδομάδος. Το βράδυ της Παρασκευής ανήκει λειτουργικώς στο Σάββατο, όπου, μαζί με την Κυριακή, είναι οι μόνες ημέρες των εβδομάδων των Νηστειών, στις οποίες επιτρέπεται ο εορτασμός χαρμόσυνων γεγονότων και στις οποίες μετατίθενται οι εορτές της εβδομάδος.

Ο Ακάθιστος ύμνος είναι το κοντάκιο του Ευαγγελισμού, ο ύμνος της Ενσαρκώσεως του Λόγου του Θεού. Όταν ο Ακάθιστος συνδέθηκε με τα ιστορικά γεγονότα, που αναφέραμε, τότε συνετάχθη νέο ειδικό προοίμιο, «Τη Υπερμάχω». Στην Υπέρμαχο Στρατηγό, η πόλη της Θεοτόκου, που λυτρώθηκε χάρη σ’ Αυτήν από τα δεινά, αναγράφει τα νικητήρια και Την παρακαλεί, να την ελευθερώνει από τους ποικίλους κινδύνους, αναφωνώντας δοξολογικά: «Χαίρε, νύμφη ανύμφευτε!»

Χάριτι Θεία και με τις ευλογίες της Αυτού Θειοτάτης Παναγιότητος, του Οικουμενικού Πατριάρχου κ.κ. Βαρθολομαίου, έχετε ανά χείρας την πρώτη επίσημη μετάφραση του Ακαθίστου Ύμνου στη Σουηδική γλώσσα, προσφορά της Οσιολογιωτάτης Μοναχής Χριστοδούλης, του Ησυχαστηρίου της Αγίας Μαρίας Μαγδαληνής Σερρών, προς την Ιερά Μητρόπολη Σουηδίας και πάσης Σκανδιναυΐας.

Εκφράζω την βαθυτάτη ευγνωμοσύνη μου προς την Μοναχή Χριστοδούλη για την πνευματική της προσφορά προς την τοπική μας Εκκλησίας, καθώς και προς τον Γενικό Διευθυντή του Εκδοτικού Οίκου της Εκκλησίας της Ελλάδος Αποστολική Διακονία, τον λίαν αγαπητό και σεβαστό μοι Θεοφιλέστατο Επίσκοπο Φαναρίου κ.κ. Αγαθάγγελο, ο οποίος επεμελήθη και εξέδωσε την παρούσα δίγλωσση έκδοση.

Προσφέροντας την έκδοση αυτή ως έκφραση πολλών υιϊκών μου ευχαριστιών προς την Κυρία Θεοτόκο και ως δώρο προς το ποίμνιο της Μητρός Εκκλησίας της Κωνσταντινουπόλεως στη Σκανδιναυΐα, διατελώ,

† Ο Μητροπολίτης Σουηδίας Κλεόπας

Στοκχόλμη, 17 Μαρτίου 2019

Α´ Χαιρετισμοί στην Κυρία Θεοτόκο

 

 

 

 

 

 

 

 

Advertisements

Το σχόλιό σας

Αυτός ο ιστότοπος χρησιμοποιεί το Akismet για να μειώσει τα ανεπιθύμητα σχόλια. Μάθετε πώς υφίστανται επεξεργασία τα δεδομένα των σχολίων σας.