Πρόοδος και ορθός λόγος: τότε και τώρα…

209

«Ορθός Λόγος και Πρόοδος»: άρθρο του Theodore Besterman, μελετητή του Βολταίρου στο 5ο τεύχος του περιοδικό «Εποχές» (Σεπτέμβριος 1963) με διευθυντή τον Άγγελο Τερζάκη. Ο συγγραφέας μας μεταφέρει κρίσιμα ερωτήματα και κάνει μια εισαγωγική κριτική στην έννοια της «προόδου» σε συνάρτηση με το Διαφωτισμό.

– Επιτυγχάνθηκε η πρόοδος της ανθρωπότητας με τη χρήση του ορθού λόγου, όπως πίστευαν αρκετοί φιλόσοφοι; – Η πρόοδος συνίσταται στην αύξηση της γνώσεως ή στο πώς χρησιμοποιούμε αυτή τη γνώση; – Βελτιώθηκαν οι πνευματικές ικανότητες του ανθρώπου ή συνέβη το αντίθετο;

Τα ερωτήματα παραμένουν επίκαιρα… και αφορούν αποτίμηση πράξεων και σε μεγάλο βαθμό την ευδαιμονία ως ζητούμενο. Γι’ αυτό ας αναφερθούμε κυρίως στον Αριστοτέλη.

Η ανάπτυξη της έλλογης σκέψης (που οδήγησε στη διάδοση και εδραίωση του ορθού λόγου) δεν είναι αποκλειστικό επίτευγμα του Διαφωτισμού. Είναι μια διαχρονική αριστοτελική κατάκτηση, η οποία δεν θα ήταν εφικτή χωρίς τις βάσεις των προσωκρατικών φιλοσόφων (Δημόκριτο, Αναξαγόρα, Παρμενίδη, Εμπεδοκλή, κλπ) που μελέτησαν τα φυσικά φαινόμενα και εισήγαγαν τις αρχές των όντων και χωρίς τον Πλάτωνα που έφερε στο επίκεντρο των πραγμάτων τον Άνθρωπο και την Πόλη. Ο Αριστοτέλης, μαθητής του Πλάτωνα, ξεκινά όμως από πιο πριν… από τον Όμηρο, στην προσπάθειά του να διαμορφώσει το σύστημα αξιών του. Χωρίς να απορρίπτει τη συμβολή του Μύθου και της Τέχνης, προτάσσει τον ορθολογισμό ως μοντέλο έγκυρης γνώσης. Ο αριστοτελικός επιστήμονας πρέπει να προσπαθεί να εξηγήσει το «γιατί», είτε με συλλογισμό, είτε με επαγωγή. Η επιδίωξη της Επιστήμης είναι η Αλήθεια και αυτό μπορεί να επιτευχθεί μέσω της Απόδειξης.

Ο Αριστοτέλης, όπως και ο Πλάτωνας, αλλά και ο Σωκράτης, αντιτάχθηκαν σθεναρά στους σοφιστές. Αν και το ρεύμα αυτό δεν ήταν ενιαίο, παίρνουμε τον ορισμό του Πλάτωνα για να περιγράψουμε τα βασικά του χαρακτηριστικά. Οι σοφιστές δεν έδιναν σημασία στο περιεχόμενο του Λόγου, αλλά στην εκφορά του και πληρώνονταν για το έργο τους. Δηλαδή το όλο ζητούμενο ήταν να πείσουν… Ο σοφιστής Γοργίας, για παράδειγμα, διαμήνυε ότι αρετή είναι η σωστή διαχείριση του λόγου. Η ρητορική θεωρήθηκε σημαντικό όπλο που οδηγεί σε επικράτηση του ισχυρότερου και ισχυρότεροι ήταν οι μαθητές των σοφιστών. Δεν ήταν προσκολλημένοι σε πάτριο έδαφος, αλλά πήγαιναν όπου υπήρχε «πελατεία». Επίσης, οι σοφιστές θεωρούσαν ότι τα πάντα ήταν σχετικά και ότι δεν υπάρχει Αλήθεια. Η φιλοσοφία άρχισε να παίρνει νέα κατεύθυνση. Ευτυχώς, μετά ήρθαν ο Σωκράτης, ο Πλάτων και ο Αριστοτέλης… άλλαξαν τον ρου και κυνήγησαν την Αλήθεια.

Όχι όμως μέσω του ορθολογισμού… Ο Αριστοτέλης δεν φαίνεται να πιστεύει και στην καθολική ερμηνεία του κόσμου μέσω του εργαλειακού ορθολογισμού (εξάλλου, κυρίαρχη αρετή του ήταν η φρόνηση που είναι προϊόν ενστίκτου κατά μεγάλο μέρος και όχι απόδειξης). Η Επιστήμη είναι εδώ για να αναλύσει ή ακόμα και να επιλύσει σοβαρά προβλήματα, αλλά όχι οτιδήποτε αφορά την ανθρώπινη φύση. Για τον Αριστοτέλη (βλ. «Ηθικά Νικομάχεια»), η ευδαιμονία –που πρέπει να είναι και το ζητούμενο της προόδου και της ανθρώπινης εξέλιξης- εμπεριέχει ηδονή, που δεν είναι γέννηση ή κίνηση ή ανάγκη, αλλά ενέργεια. Δεν έχει σχέση με τη χρηστικότητα και τη φιλοσοφία του «form follows function». Αφορά τη θεωρία, όχι την πράξη. H ανώτερη μορφή της δεν είναι σωματική, αλλά πνευματική. Η αναζήτηση της πνευματικότητας και των μεταφυσικών αναγκών του ανθρώπου δεν μπορούν να επιτευχθούν αποκλειστικά μέσω της επιστήμης, της έλλογης σκέψης και του ορθού λόγου… σε καμία περίπτωση. Ούτε, όμως, μπορούμε και πρέπει να επιστρέψουμε σε πρώιμο στάδιο. Εδώ θα ήθελα να αναφερθώ στο ρόλο της Φαντασίας, ως χαρακτηριστικό που ξεχώρισε τον άνθρωπο από τα άλλα είδη, της Τέχνης και του Ρομαντισμού, αλλά θα το κάνω σε επόμενα άρθρα.

Πώς αποτυπώνονται αυτά στη σύγχρονη πραγματικότητα; Που είμαστε σήμερα;

Σήμερα, ζούμε στην εποχή των λαϊκιστών που απεχθάνονται τον ορθό λόγο και που αναζητούν (είτε ενδόμυχα, είτε όχι) νέους απατηλούς μεσσίες-καθοδηγητές, έχοντας απωλέσει το χρησιμότερο εργαλείο κατανόησης της ανθρώπινης πραγματικότητας που μας εισήχθη από την αρχαία ελληνική σκέψη, το εργαλείο που -μαζί με την Τέχνη- μπορεί να πολεμήσει με αξιώσεις την Εντροπία.

Ζούμε στη μεταμοντέρνα εποχή των νεο-σοφιστών που έχουν αντιστρέψει τις πλατωνικές και αριστοτελικές –συντηρητικές, θα έλεγα- ιδέες/αξίες (την ιδέα του ωραίου, την αλήθεια, τη δικαιοσύνη, την ευσέβεια, την ανδρεία, τη φρόνηση, τη σωφροσύνη, κλπ) και προσπαθούν συνεχώς να πλάσουν την πραγματικότητα βασιζόμενοι στην απόλυτη υποκειμενικότητα, στην απόλυτη «ηγεμονία» της κοινωνικής κατασκευής σε βάρος της βιολογίας, της εκβιαστικής, πολυμέτωπης και ετεροβαρούς εισβολής του «άλλου» και του απολυταρχικού ατομισμού στο «εμείς», στην κυριαρχία της ιδεοληψίας σε βάρος της ιδέας, στην τυποποίηση και στον εκμαυλισμό της σκέψης (βλ. «πολιτική ορθότητα»), σε ισοπεδωτικά, μονοδιάστατα και φτηνά επαγωγικά συμπεράσματα, στη μη ύπαρξη «αλήθειας», στη σχετικότητα των πραγμάτων και στη δύναμη της πειθούς. Αυτά θεωρούνται ως «αρετές» που μπορούν να προσφέρουν πρόοδο και ευδαιμονία και, εν τέλει, ως κεκτημένα …μιας κακώς ευνοούμενης «παιδείας».

Ζούμε στην εποχή των νεο-διαφωτιστών που διεκδικούν την «αυθεντία» και πλήρη δικαιώματα στον ορθό λόγο και που επιδεικνύουν αλαζονεία στους υπόλοιπους, ταυτίζοντας την αύξηση της γνώσης με την πρόοδο, τη μεγέθυνση με την ανάπτυξη και όλα αυτά συχνά με επαύξηση του υλικού πλούτου, υιοθετώντας μια μονοδιάστατη αφήγηση της προόδου, χαρακτηρίζοντας τους διαφωνούντες ως «οπισθοδρομικούς» ή «ουτοπιστές»… μη διστάζοντας να τους «τσουβαλιάσουν» όλους σε μια κατηγορία. Κατ΄ ουσίαν, είναι έτοιμοι να διασύρουν όσους δεν ενστερνίζονται το δικό τους κόσμο των ιδεών/αξιών.

Ως εκ των παραπάνω, η ίδια η έννοια της «προόδου» σήμερα έχει εκφυλιστεί και χρησιμοποιείται καταχρηστικά για να εξυπηρετήσει αλλότρια συμφέροντα ή σκοπούς, ακόμα και καταστροφικούς πολιτισμικά και κοινωνικά. Άραγε θα μπορέσει η σύγχρονή μας κοινωνία να αξιοποιήσει σωστά τα εργαλεία που έχει κληρονομήσει;

Σε κάθε περίπτωση, σύμφωνα με τον Αριστοτέλη, είναι σημαντικότερο να παίρνεις πρωτοβουλία για κάτι όμορφο, παρά απλώς να διορθώνεις κάτι άσχημο.

Θα καταλήξω, σφίγγοντας το ρολάνδειο κέρας, με τον τρόπο που καταλήγει ο W.B.Yeats στο προφητικό ποίημά του «Δευτέρα Παρουσία» (σε μετάφραση Σεφέρη):

«Και ποιο ανήμερο θεριό, μια που ήρθε τέλος η ώρα του, 

Μουντά βαδίζει για να γεννηθεί προς τη Βηθλεέμ.»

Προηγούμενο άρθροΟυλάνοι στη Λάρισα
Επόμενο άρθροΙθάκη
Ο Ευάγγελος ΠΑΥΛΗΣ αρθρογραφεί στην Εφημερίδα ΑΡΙΣΤΕΙΑ και επιμελείται την Στήλη "Ευωνύμως". Είναι Διδάκτωρ-Ερευνητής του Τμήματος Γεωγραφίας του Παν. Αιγαίου και επιστημονικός συνεργάτης της Κοιν.Σ.Επ. «Μοδούσα». Διαθέτει εμπειρία ως μεταδιδακτορικός ερευνητής του Παντείου Πανεπιστημίου και υπότροφος του ΙΚΥ (2016-2017), ως βασικός ερευνητής του προγράμματος VOLANTE (2010-2015), ως βοηθός διδασκαλίας σε προπτυχιακά και μεταπτυχιακά μαθήματα, ως συντονιστής και μέλος ομάδων έργου, κλπ. Έχει πιστοποιηθεί ως «Ειδικός Σύμβουλος Τοπικής Επιχειρηματικότητας και Κοινωνικής Οικονομίας» από Ε.Ε. και Πανεπιστήμιο Αιγαίου. Το αντικείμενό του είναι η ανθρωπογεωγραφία και η βιώσιμη ανάπτυξη της υπαίθρου με έμφαση στο τοπίο και συγκεκριμένα οι κλάδοι της γεωγραφίας της υπαίθρου, της κοινωνικής και της πολιτισμικής γεωγραφίας. Έχει δημοσιεύσεις σε διεθνή επιστημονικά περιοδικά και βιβλία, καθώς και ανακοινώσεις σε επιστημονικά συνέδρια, σεμινάρια και ημερίδες.

Το σχόλιό σας

Αυτός ο ιστότοπος χρησιμοποιεί το Akismet για να μειώσει τα ανεπιθύμητα σχόλια. Μάθετε πώς υφίστανται επεξεργασία τα δεδομένα των σχολίων σας.